Άρθρο της Κρ. Μουτάφη: Ο ρόλος της Περιφέρειας στα δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία

Στην παρούσα εισήγηση αναλύεται ο ρόλος που οφείλει και μπορεί να αναλάβει η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας στην προάσπιση του κοινωνικού κράτους και συγκεκριμένα στην προστασία των δικαιωμάτων των Ατόμων με Αναπηρία και χρόνιες παθήσεις (ΑΜΕΑ). Συστηματικά τουλάχιστον, η προστασία των ΑΜΕΑ εντάσσεται στη σφαίρα προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η υποχρέωση της Πολιτείας για προστασία των ΑΜΕΑ προβλέπεται ονομαστικά στην επιταγή του άρθρου 21 §2 του Συντάγματος (Σ), η οποία εντάσσεται στο πλαίσιο του κοινωνικού κράτους και θεμελιώνει –μεταξύ άλλων κοινωνικών ομάδων– το δικαίωμα των ΑΜΕΑ σε φροντίδα από την Πολιτεία πρωτίστως και δευτερευόντως από τους πολίτες, που θεσπίζεται και στο άρθρο 25 §1, 2, 3 & 4 του Σ.  Ωστόσο, το άρθρο 21 §2 του Σ ερμηνεύεται συνδυαστικά και με τη διάταξη του άρθρου 4 §1 Σ, στο οποίο κατοχυρώνεται η ουσιαστική ισότητα. Η ουσιαστική ή αλλιώς αναλογική ισότητα της συνταγματικής διάταξης, προβλέπει ότι όλα τα άτομα είναι ίσα ενώπιον του νόμου και ιδρύει υποχρέωση για όμοια μεταχείριση όμοιων καταστάσεων και ανόμοια επιχείρηση ανόμοιων καταστάσεων. Επίσης, η υποχρέωση του άρθρου 4 §1 Σ ερμηνεύεται σε συνδυασμό με το άρθρο 2 §1 Σ για τη διασφάλιση του σεβασμού στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια όπως και με το άρθρο 5 §1 Σ που εγγυάται την ακώλυτη ανάπτυξη της προσωπικότητας όλων των πολιτών και την ελεύθερη συμμετοχή τους σε κάθε έκφανση της οικονομικής και κοινωνικοπολιτικής ζωής.

Η καθημερινή όμως πρακτική και εμπειρία των ΑΜΕΑ σε ζητήματα ισότιμης συμμετοχής και προσβασιμότητας απέχει πολύ από τις πανηγυρικές διακηρύξεις των διατάξεων του συνταγματικού και κοινού νομοθέτη. Και παρότι ήδη με τον νόμο 4443/2016, που μεταφέρει τις επιταγές των Οδηγιών υπ’ αριθ. 2000/43 και 2000/78 της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, απαγορεύεται η δυσμενής διάκριση σε βάρος κοινωνικά ευπαθών ομάδων, μεταξύ των οποίων και των ΑΜΕΑ –προηγήθηκαν οι νόμοι 3769/2009 και 3896/2010 που θεσπίστηκαν επί Κυβερνήσεως του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος (ΠΑΣΟΚ) που αφορούν την έμφυλη ισότητα– η καθημερινότητα των ΑΜΕΑ σε ζητήματα ίσης πρόσβασης και συμμετοχής παραμένει αποκαρδιωτική. Αν δούμε προσεκτικά γύρω μας μπορούμε να διαπιστώσουμε με ευκολία τα εξής ακόλουθα: α. έλλειψη προσπελασιμότητας σε δρόμους, πεζοδρόμια, ιδιωτικά και δημόσια κτίρια για άτομα με κινητικές δυσκολίες και προβλήματα όρασης, β. κατάληψη θέσεων στάθμευσης ΑΜΕΑ από μη δικαιούχους –πολλές φορές και οχήματα δημόσιων υπηρεσιών και κοινής ωφέλειας, γ. ζητήματα εξυπηρέτησης και πληροφόρησης ατόμων με προβλήματα ακοής και όρασης και δ. ανεπάρκεια των διαδικασιών στην υποβοηθούμενη λήψη αποφάσεων σε επίπεδο νομοθέτησης και κυρίως νομολογιακής πρακτικής και διοίκησης.

Σε ό, τι δε αφορά τα μείζονα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα ΑΜΕΑ στην αγορά εργασίας, η πραγματικότητα είναι εξίσου ζοφερή. Ο νόμος 2643/1998 που προβλέπει υποχρεωτικές προσλήψεις ατόμων ευπαθών κοινωνικά ομάδων στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα μέσω του Οργανισμού Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού (ΟΑΕΔ) δεν έχει εφαρμοστεί παρά μονάχα ελάχιστες φορές από τη θέσπισή του (μόλις μία ή δύο στον ιδιωτικό τομέα).  Αντίστοιχα και ο πρόσφατος νόμος 4440/2016  για τις προσλήψεις σε δημόσιους φορείς με ποσοστώσεις ΑΜΕΑ μέσω των προκηρύξεων του Ανώτατου Συμβουλίου Επιλογής Προσωπικού (ΑΣΕΠ) δεν έχει ακόμα αποδώσει καρπούς καθώς το Ανώτατο Συμβούλιο καθυστερεί χαρακτηριστικά την έκδοση των αποτελεσμάτων, οριστικών και προσωρινών. Η δυστοκία αυτή συνδέεται αιτιοκρατικά και με το γεγονός ότι το ΑΣΕΠ αναλαμβάνει την έκδοση προκηρύξεων όπως η υπ’ αριθ. 3Κ/2018, που προβλέπει την κάλυψη 8.500 περίπου χιλιάδων θέσεων στους Δήμους ενώ κατατέθηκαν πάνω από 71.000 αιτήσεις, όγκος θέσεων και κυρίως αιτήσεων (πάνω από 71.000). Είναι προφανές ότι η επεξεργασία και έκδοση των αποτελεσμάτων προκηρύξεων που προβλέπουν την κάλυψη χιλιάδων θέσεων εργασίας από το ΑΣΕΠ, δεν είναι εκ των πραγμάτων εφικτή –τουλάχιστον όχι σε εύλογο χρόνο. Επιπρόσθετα ερωτηματικά δημιουργεί και η μη αναπομπή της προκήρυξης υπ’ αριθ. 2Κ/2019 προκήρυξης στο αρμόδιο Υπουργείο από το ΑΣΕΠ για διόρθωση της παράλειψης πρόβλεψης των ειδικών θέσεων ΑΜΕΑ, όπως οφείλει  κάθε Δημόσια Αρχή που θέλει να προστατέψει την ανεξαρτησία και αμεροληψία της. Τέλος, σύμφωνα με νομοσχέδιο που έχει κατατεθεί προσφάτως από το Υπουργείου Εσωτερικών προς ψήφιση στη Βουλή, καταργείται η ποσόστωση 10% για τα ΑΜΕΑ στις προκηρυσσόμενες θέσεις των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης πρώτου βαθμού. Κατά συνέπεια, τα θετικά μέτρα του νόμου 4440/2016 τείνουν να περιορίζονται –αν όχι να καταργούνται– μόλις λίγο μετά την πρόβλεψή τους.

Τα προβλήματα ισότιμης συμμετοχής των ΑΜΕΑ στον οικονομικό και κοινονικοπολιτικό βίο είναι πολλά και δυσεπίλυτα και τα δεδομένα στην άσκηση του πολιτικού δικαιώματος του εκλέγειν και εκλέγεσθαι είναι επίσης απογοητευτικά. Άλλωστε πολύ λίγα ζητήματα έχουμε καλύψει στην παρούσα μέχρι στιγμής. Αν κάποιος δεν έχει εντοπίσει έστω ένα από τα παραπάνω αρκεί νομίζω η απουσία ή η πολύ περιορισμένη συμμετοχή των ΑΜΕΑ στην εργασία, εκπαίδευση και πολιτική ζωή –πολύ απλά  σπανίως βλέπουμε ΑΜΕΑ να κυκλοφορούν σε δημόσιους χώρους.

Ο αποκλεισμός που αντιμετωπίζουν τα ΑΜΕΑ στην Ελλάδα δεν σχετίζεται τόσο με την πατερναλιστική και στιγματιστική αντίληψη που αντιλαμβάνεται την Αναπηρία ως ανικανότητα ισότιμης συμμετοχής λόγω αδυναμίας των ατόμων σε αυτόνομη ή με κάποια βοήθεια λήψη αποφάσεων, στην επικοινωνία των επιθυμιών και αξιών τους ή ακόμη λόγω αδυναμίας μετακίνησής τους με απόλυτη ή σχετική ανεξαρτησία –αυτές οι απόψεις ανήκουν περισσότερο στο παρελθόν. Το μείζον πρόβλημα είναι τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα ΑΜΕΑ στην καθημερινότητά τους. Εμπόδια φυσικά όπως προβλήματα προσπελασιμότητας σε δημόσιους και κοινόχρηστους χώρους παρά τις προβλέψεις για εύλογες προσαρμογές του νόμου 4067/2012. Επιπλέον, εμπόδιο συνιστά και η αναχρονιστική αντίληψη παροχής των υπηρεσιών καθώς και η ανορθολογική κατανομή προσωπικού, την ευθύνη του οποίου φέρει κατά μείζονα λόγο η Διοίκηση. Κατ’ αποτέλεσμα η απαρχαιωμένη αντίληψη της γραφειοκρατίας από το Δημόσιο, οδηγεί στον αποκλεισμό των ΑΜΕΑ από την εξυπηρέτησή τους στις δημόσιες υπηρεσίες παρότι η κρατική μηχανή διαθέτει μια στρατιά υπαλλήλων –σε πολλές περιπτώσεις χωρίς αντικείμενο– ενώ υπάρχουν τόσες πολλές ανάγκες προς κάλυψη. Τέλος, προβλήματα δημιουργεί και η νομολογία στην εφαρμογή του θεσμού της δικαστικής συμπαράστασης καθώς πάνω από το 90% των δικαστικών αποφάσεων που αφορούν την υπαγωγή των ΑΜΕΑ σε καθεστώς δικαστικής συμπαράστασης διατάσσουν την πλήρη αφαίρεση της δικαιοπρακτικής ικανότητας του συμπαραστατούμενου. Μπορούμε μόνο να φανταστούμε πόσο πολύ ανησυχητική –αν όχι τρομακτική– είναι η αφαίρεση της δυνατότητας συμμετοχής του οιοδήποτε ατόμου στη λήψη αποφάσεων που το αφορούν προσωπικά, από τις οικονομικές του υποθέσεις ως τα πιο ιδιωτικά του ζητήματα.

Προβληματική επίσης είναι και η διαχείριση των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων για την προώθηση προγραμμάτων και δράσεων που αφορούν την προστασία της Αναπηρίας καθώς και την προώθηση της ισότιμης συμμετοχής των ΑΜΕΑ. Η σημερινή Διοίκηση της Περιφέρειας έχει ευθύνη για την περιορισμένη αξιοποίηση των πόρων που διατίθενται για τις δράσεις αυτές. Άλλωστε, μεγάλο μέρος των κονδυλίων που η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει προορίζονται προς αξιοποίηση από τις Περιφέρειες, με το σκεπτικό ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση είναι εκ των πραγμάτων εγγύτερα στα προβλήματα καθημερινότητας του πολίτη, γνωρίζει ή οφείλει να τα γνωρίζει στη λεπτομέρειά τους και να κατευθύνει τις επιδοτούμενες δράσεις όπου χρειάζεται ή όπου χρειάζεται περισσότερο.

Γίνεται φανερό ότι η λογική που θέλει τα δικαιώματα των ΑΜΕΑ ως δικαιώματα δεύτερων και τρίτων ταχυτήτων επικρατεί στην περιορισμένη και αναποτελεσματική διαχείριση στοχευμένων δράσεων, δομών και προγραμμάτων από την Περιφέρεια της Κεντρικής Μακεδονίας. Κατά συνέπεια η αντίληψη αυτή ταυτίζει απόλυτα και αποκλειστικά τις ανάγκες των ΑΜΕΑ με την επιδοματική πολιτική ως μοναδική έκφανση του κοινωνικού κράτους. Αυτή η πολιτική της σημερινής  Περιφερειακής Διοίκησης ταιριάζει τέλεια με την αντίληψη που διατρέχει και την παρούσα κεντρική Διοίκηση για τις ευπαθείς ομάδες Πρόκειται για την πεποίθηση που αντιλαμβάνεται την κοινωνική πολιτική ως ένα έκτακτο, κατά βάση, επίδομα που χορηγείται προεκλογικά για ψηφοθηρικούς λόγους.  Οι αντιλήψεις αυτές ωστόσο, δεν συμβαδίζουν με τις σύγχρονες απαιτήσεις και εξελίξεις που συντελούνται σε δικαιωματικό επίπεδο διεθνώς. Ακόμη και από τη σκοπιά της δημοσιονομικής σκοπιμότητας και αναγκαιότητας η λογική της προνοιακής πολιτικής είναι αδικαιολόγητα κοστοβόρα. Αν επί παραδείγματι μπορεί να αξιοποιηθεί μια δράση απασχόλησης ΑΜΕΑ, που προσφέρει εργασία και μισθό αντί για προνοιακά επιδόματα, η εξέλιξη αυτή αυτομάτως μεταφράζεται σε περισσότερες θέσεις εργασίας, δημοσιονομικό κέρδος για τοπική αυτοδιοίκηση και κεντρική διοίκηση και κυρίως τόνωση του αισθήματος χειραφέτησης και αυτοεκπλήρωσης της πλέον περιθωριοποιημένης κοινωνικά ομάδας από την Απασχόληση.

Το δικαίωμα της ισότιμης συμμετοχής των ΑΜΕΑ είναι δικαίωμα πρώτης γραμμής και οφείλουμε να διεκδικήσουμε όλα όσα  περιλαμβάνει το πλαίσιο αυτό. Το προβλέπει η Διεθνής Σύμβαση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) για τα Άτομα με Αναπηρία, οι Ευρωπαϊκές Οδηγίες για ίση μεταχείριση και απαγόρευση της δυσμενούς διάκρισης σε βάρος των ΑΜΕΑ καθώς και η σύγχρονη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ). Επίσης, μεθοδολογικά εργαλεία μπορούμε να αντλήσουμε από τη συγκριτική μελέτη της καταπολέμησης του αποκλεισμού και προώθησης της επανένταξης και ίσης συμμετοχής των ΑΜΕΑ, που προβλέπονται από τις βέλτιστες πρακτικές πρωτοπόρων στον τομέα αυτό, όπως είναι ο Καναδάς, Αυστραλία, Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, Ηνωμένο Βασίλειο, Γερμανία, Σκανδιναβικές χώρες, Ολλανδία. Ακόμα και στην Ουγγαρία που είναι ουραγός σε ζητήματα κοινωνικού κράτους και κράτους δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η απασχόληση των ΑΜΕΑ προωθείται από την πολιτική προστασίας των ευάλωτων κοινωνικά ομάδων που διέπει τις προσλήψεις προσωπικού στις μεγάλες πολυεθνικές επιχειρήσεις οι οποίες δραστηριοποιούνται στη Βουδαπέστη.

Συνεπώς, η Περιφέρεια της Κεντρικής Μακεδονίας μπορεί με την επισκόπηση βέλτιστων πρακτικών και νομοθεσιών χωρών που πρωτοπορούν στα ζητήματα συμμετοχής και ένταξης, τη νομολογία του ΕΔΔΑ, τις ευρωπαϊκές Οδηγίες και τη Σύμβαση του ΟΗΕ –εφόσον θέλει– να διεκδικήσει αξιόμαχα την εκκίνηση πιλοτικών προγραμμάτων και δράσεων για την καταπολέμηση της περιθωριοποίησης των ΑΜΕΑ, τη χειραφέτηση και την ένταξη ή επανένταξή τους. Η Περιφέρεια μπορεί αν θέλει να κερδίσει την εμπιστοσύνη των θεσμικών οργάνων της ΕΕ για τη χρηματοδότηση δράσεων και να πετύχει ένα καινούργιο καλύτερο μέλλον για την Αναπηρία στην Κεντρική Μακεδονία. Ενδεικτικά ορισμένες μόνο από τις δράσεις που μπορεί να αναλάβει η Περιφέρεια και να κατευθύνει τις χορηγούμενες επιδοτήσεις για τη διεύρυνση των υφιστάμενων δομών και εκκίνηση πιλοτικών προγραμμάτων που αφορούν την Αναπηρία συνιστούν οι εξής ακόλουθες: α. συνεργασία με φορείς και συλλόγους που σχετίζονται με ΑΜΕΑ για ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τα τρέχοντα προβλήματα και τις βέλτιστες δράσεις αντιμετώπισής τους, β. χρηματοδότηση βρεφονηπιακών και παιδικών σταθμών καθώς και κέντρων δημιουργικής απασχόλησης ΑΜΕΑ (ΚΔΑΠ/ΜΕΑ), γ. κέντρα διημέρευσης ημερήσιας φροντίδας ΑΜΕΑ, δ. εκκίνηση πιλοτικών προγραμμάτων στην υποστηριζόμενη λήψη αποφάσεων, ε. εύλογες προσαρμογές σε  υπηρεσίες και κτίρια αρμοδιότητας της Περιφέρειας, στ. συνέργειες της Περιφέρειας με τις Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις (ΚΟΙΝΣΕΠ, νόμος 3865/2010) και ζ. προγράμματα πληροφόρησης για την ενδυνάμωση της αστικής συνείδησης των πολιτών σε ζητήματα οδικής κυκλοφορίας και συμπεριφοράς που συνδέονται με την αδυναμία προσπελασιμότητας των ΑΜΕΑ.

Αυτό το καλύτερο πρότυπο για την Αναπηρία στην Κεντρική Μακεδονία μπορεί να διεκδικήσει αξιόμαχα ο εκλογικός μας συνδυασμός «Πράξεις για τη Μακεδονία» με επικεφαλής τον ιατρό κ. Χρήστο Παπαστεργίου που διαθέτει όλα τα απαραίτητα εχέγγυα του επόμενου Περιφερειάρχη Κεντρικής Μακεδονίας ως ευσυνείδητου υποψήφιου Περιφερειάρχη και πρωτίστως  ευσυνείδητου πολίτη. Τέλος, αυτό το καλύτερο πρότυπο –όχι μόνο στην Αναπηρία αλλά και σε όλες τις δράσεις που αφορούν την Περιφέρεια– μπορεί να υλοποιήσει μόνο ο συνδυασμός μας «Πράξεις για τη Μακεδονία», όλοι μαζί, συνυποψήφιες και συνυποψήφιοι περιφερειακοί σύμβουλοι με τον επικεφαλής μας. Κι αυτό διότι προερχόμαστε από την παράταξη της Κεντροαριστεράς –την ιστορική παράταξη των κορυφαίων τομών, μεταρρυθμίσεων και θεσμικών αλλαγών που μετέτρεψαν την Ελλάδα σε σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα.

Ο χώρος της Κεντροαριστεράς ήταν και είναι η παράταξη των μεγάλων ιδεών και των κορυφαίων προσωπικοτήτων –γυναίκες και άνδρες που έφεραν τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις σε θεμελιακά δικαιώματα που ακόμα και σήμερα παρά την κρίση θεωρούμε κεκτημένα. Δυστυχώς η παράταξή μας τα τελευταία χρόνια της δημοσιονομικής κρίσης δοκιμάστηκε πολύ καθώς μόνη της σήκωσε ολόκληρη την ευθύνη της κρίσης. Ωστόσο δέκα χρόνια μετά την είσοδο της χώρας μας στα προγράμματα δημοσιονομικής εποπτείας, γίνεται πια φανερό ότι το ΠΑΣΟΚ υπήρξε το κόμμα που ανέλαβε με θετικές και δόκιμες προτάσεις και λύσεις την πρωτοβουλία για την έξοδο της Ελλάδας από την κρίση με τη θέσπιση και εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Αλληλεγγύης, αποτελεσματικότερη χρήση του οποίου έκαναν οι ευρωπαϊκές χώρες που βρέθηκαν σε ανάλογη ανάγκη με τη δική μας (Ισπανία, Ιρλανδία, Κύπρος και Πορτογαλία) καθώς τα κόμματά της  αντιπολίτευσης στις παραπάνω χώρες δεν μεταχειρίστηκαν τη λαϊκιστική αντιμνημονιακή προπαγάνδα της Νέας Δημοκρατίας (ΝΔ) και του Συνασπισμού Ριζοσπαστικής Αριστεράς (ΣΥΡΙΖΑ). Αντίθετα, η πλειοψηφία των κομμάτων στις χώρες αυτές συναίνεσε στα μέτρα των μνημονίων με αποτέλεσμα να εφαρμοστούν εναρμονισμένα και να ξεφύγουν σύντομα από την οικονομική ύφεση.

 Χρειάστηκαν δέκα χρόνια οικονομικής κρίσης προκειμένου να καταστεί φανερό από τη σύγκριση με τις υπόλοιπες ελληνικές Κυβερνήσεις που πέρασαν, ότι μόνο η παράταξη της Κεντροαριστεράς κράτησε υπεύθυνη και ευσυνείδητη στάση στα εθνικά ζητήματα, μικρά και μεγάλα. σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Ελπίζω και πιστεύω πως αν προσπαθήσουμε με όλες αυτές τις σπουδαίες ιδέες και τους σημαντικούς ανθρώπους της παράταξής μας ενωμένοι, μπορούμε και πάλι να καταφέρουμε πολλά για την υπεράσπιση των ατομικών κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων καθώς και των εθνικών μας συμφερόντων.

*Κρυσταλλία Μουτάφη, Υποψήφια Διδάκτωρ Νομικής ΑΠΘ & Υποψήφια Περιφερειακή Σύμβουλος με τον συνδυασμό «ΠΡΑΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ»*Η παρούσα εισήγηση παρουσιάστηκε από τη συντάκτριά της Κρυσταλλία Μουτάφη στη διημερίδα του εκλογικού συνδυασμού «ΠΡΑΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ», που διεξήχθη στις 19-20 Απριλίου 2019, Συνεδριακός χώρος CAPSIS HOTEL στη Θεσσαλονίκη.

Κοινοποίηση
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •