Του Δημήτρη Καστώρη- Infonews24
Με τραγούδια και την τοποθέτηση του «Μάρτη» του βραχιολιού – φυλακτού, πλεγμένου με κόκκινη και λευκή κλωστή, υποδέχονταν τον Μάρτιο στο Αηδονοχώρι Σερρών. Η λαϊκή μνήμη συνοδεύει την έλευση του νέου μήνα με τη γνωστή παροιμία για την αστάθεια του καιρού, προστατευτικά φυλακτά αλλά και συγκεκριμένες ημερομηνίες που συνδέονται με τη γεωργική ζωή και τις καλλιέργειες και συγκεκριμένες αναφορές στις μεγάλες γιορτές που αναφέρονται στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο. Το κείμενο έχει βασιστεί στο βιβλίο «Χαϊρλίδικα, Αηδονοχώρι Σερρών – Οδοιπορικό στα χρόνια» της ‘Εφης Τσιτκάνου (εκδ. Φίλντισι), στο οποίο αποτυπώνεται η αφήγηση του Ευάγγελου Λογοθέτη που πραγματοποιήθηκε το Φεβρουάριο 1977. Ολόκληρη η αφήγηση παρατίθεται στο τέλος του κειμένου.
Η πρώτη του Μάρτη – «ο μαρτς» στο χέρι
Την πρώτη μέρα του μήνα «φουρούσαν μάρτ’», ένα κλωσμένο βραχιολάκι άσπρο και κόκκινο, «για να μη μας μαυρίσ’ ήλιους», δηλαδή ως συμβολική προστασία από τον δυνατό ήλιο της εποχής και ως σημάδι ότι «μπαίνει» η άνοιξη. Η μέρα συνοδευόταν από παιδικά τραγούδια – ευχές προς τον Μάρτη, με σταθερό μοτίβο το καλωσόρισμα και την ευωδιά της γης:
«Μάρτης μας ήρθε καλώς μας ήρθε,
Τα λουλούδια ανθίζουν, γης μυρίζει μοσχουμυρίζει».
Στο ίδιο πλαίσιο εμφανίζονται και τα έθιμα των καλάντων του Μάρτη, όπου η κοινότητα ζητά ευλογία για το νοικοκυριό, με χαρακτηριστική την αποστροφή:
«Όξου ψύλλ’ κι πουντικοί, μέσα ‘γεία κι χαρά»,
ενώ σε άλλη παραλλαγή η ευχή συνδέεται ρητά με την προσμονή του Πάσχα:
«Πότι να’ρθει η Πασχαλιά μι τα κόκκινα τ’ αυγά,
Κι τ’ αρνί μεσ’ στου νταβά».
Η αβεβαιότητα του Μαρτιάτικου καιρού συμπυκνώνεται στην πολύ γνωστή παροιμία «Μάρτης γδάρτης και παλουκοκάφτης». Η ερμηνεία είναι πρακτική: εκεί που «ξιθαρεύουμι» (απαλλασσόμαστε από τα βαριά), μπορεί να «μας χών’ μέσ’ στα χιόνια». Δηλαδή, ο Μάρτης μπορεί να αιφνιδιάσει με κρύο και χιόνι, ακόμη κι όταν ο κόσμος θεωρεί πως άνοιξε ο καιρός.
Όταν τελείωνε ο μήνας, το βραχιολάκι δεν το κρατούσαν, όπως ο αναφέρεται «τον Μάρτ’ τον βγάζουμε… και τον ρίχνουμε στα κεραμμείδια, να τον πάρουν τα χελιδόνια να φτιάξουν τη φωλιά τς». Πρόκειται για συμβολική «παράδοση» του αντικειμένου στα χελιδόνια και ταυτόχρονα για σύνδεση του εθίμου με τον ερχομό των αποδημητικών πουλιών και την οριστική είσοδο στην άνοιξη.
Των Αγίων Σαράντα – «πρώτ’ φυτεία αμπελιών»
Η 9η Μαρτίου των Αγίων Σαράντα για το Αηδονοχώρι Σερρών έχει διπλή σημασία, τόσο θρησκευτική, όσο και αγροτική. Καταγράφεται ως ημέρα που «γίνιτι η πρώτ’ φυτεία αμπελιών και δέντρων», δηλαδή πρακτικό ορόσημο για τις πρώτες φυτεύσεις. Παραλλήλως διασώζεται η λαϊκή αφήγηση για τους Σαράντα Μάρτυρες με τους 39 να μένουν στο ποτάμι, ο ένας βγαίνει, όμως ο φρουρός τους βλέπει «40 στιφάνια» να κατεβαίνουν και πέφτει κι αυτός μέσα «για να τα πάρ’ κι άγιασι κι αυτός».
25 Μαρτίου – Ευαγγελισμός – «ξιπιτάγουντι τα στάχυα»
Στις 25 Μαρτίου, του Ευαγγελισμού, η καταγραφή συνδέει τη γιορτή με τη βλάστηση των σιτηρών «Τ’ Ευαγγιλισμού ξιπιτάγουντι τα στάχυα». Η εποχή σηματοδοτεί την έντονη ανάπτυξη των σιτηρών, άρα και την προσδοκία της παραγωγής.
Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως – «ου παπάς μοιράζ’ λουλούδια, ζουμπούλια, διντρουλίβανου»
Στην περίοδο της Σαρακοστής, ξεχωρίζει η Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, όπου «ου παπάς μοιράζ’ λουλούδια, ζουμπούλια, διντρουλίβανου». Το μοίρασμα λειτουργεί ως ευλογία και ως “μεταφορά” της άνοιξης καθώς άνθη και αρωματικά φυτά περνούν από τη λειτουργική πράξη στην καθημερινότητα των ανθρώπων.
Η αφήγηση του Ευάγγελου Λογοθέτη για το Μάρτιο
«Τ’ πρώτ’ του Μάρτ’ φουρούμι μάρτ’-μια κλουστή άσπηρ κι κόκκιν’-για να μη μας μαυρίσ’ ήλιους κι βγαίνουμι κι λέμι τουν Μάρτ’.
«Μάρτης μας ήρθε καλώς μας ήρθε
Τα λουλούδια ανθίζουν, γης μυρίζει μοσχουμυρίζει.
Μάρτη-Μάρτη μου καλέ,και Φλεβάρη-Φλεβερέ
Πόσου τόπου έδειρες κι έμαθες τα γράμματα;
Γράμματα βασιλικά που μαθαίνουν τα παιδιά;
Όξου ψύλλ’ κι πουντικοί, μέσα ‘γεία κι χαρά.
Έβγα συ νοικουκυρά, δωσ’μου μένα πέντι αυγά.
Κράτα συ την κλωσσαριά να γεννά και να κλωσσά
Και να σέρνει τα πουλιά.
Ή
Μάρτης μας ήρτι καλώς μας ήρτι
Τα λουλούδια ανθίζουν, γης μυρίζει μουσχουμυρίζει.
Όξου ψύλλ’ κι πουντικοί,
Μέσα γάμους κι χαρά
Πότι να’ρθει η Πασχαλιά μι τα κόκκινα τ’ αυγά
Κι τ’ αρνί μεσ’ στου νταβά.»
«Μάρτης γδάρτης και παλουκοκάφτης»,γιατί κει που ξιθαρεύουμι,μας χών’ μέσ’ στα χιόνια.
Τον Μάρτ’ τον βγάζουμε ,όταν τελειώσει ο μήνας,και τον ρίχνουμε στα κεραμμείδια, να τον πάρουν τα χελιδόνια να φτιάξουν τη φωλιά τς.
Τς 9 τ’ Μάρτ’ έχουμι τς Άγιοι Σαράντα.Τότι γίνιτι η πρώτ’ φυτεία αμπελιών και δέντρων.
Τς Σαράντα Μάρτυρις τς έρ’ξαν μέσ’ σι ένα πουτάμ’ , για να πιθάνουν.Ου ένας όμως βγήκι έξου κι γλυτουσι. Μέσ’ στου πουτάμ’ έμειναν οι 39.Ο φύλακας όμους που τς φύλαγι είδι 40 στιφάνια να κατιβαίνουν. Έπισι τότι μέσα, για να τα πάρ’ κι άγιασι κι αυτός.
Τς 25 είνι του Ιβαγγελισμού. Τ’Ευαγγιλισμού ξιπιτάγουντι τα στάχυα.
ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΣΤΑΥΡΟΠΡΟΣΚΥΝΗΣΗΣ
Τς Σταυρουπρουσκύνησης ου παπάς μοιράζ’ λουλούδια, ζουμπούλια, διντρουλίβανου.».
Καλό Μήνα.
